‘Vrijheid moet steeds weer bevochten worden’

Bondspresident (2012-2017) Joachim Gauck over tolerantie

De vroegere evangelisch-lutherse predikant Joachim Gauck (1940) werd als anticommunistische burgerrechtenactivist in de DDR bekend. Tijdens de ‘vreedzame revolutie’, die in 1989 in de DDR plaatsvond, was Gauck medeoprichter van de burgerbeweging Neues Forum, een oppositiebeweging die bijdroeg tot de nederlaag van de Sozialistische Einheitspartei Deutschlands.

Na de Wende en de daarop volgende hereniging van Duitsland in 1990 werd Joachim Gauck door de Volkskammer gekozen tot lid van de Bondsdag namens de partij Bündnis 90/Die Grünen. Een dag later werd hij gekozen tot eerste bondsvertegenwoordiger die speciaal belast was met het beheer en onderzoek van de Stasi-archieven; een opdracht die Gauck van 1990 tot 2000 uitvoerde. In dit ambt verwierf hij erkenning als ‘Stasi-jager‘ en ‘onvermoeibare voorvechter van de democratie’, omdat hij de misdaden van de Oost-Duitse geheime politie openbaarde.

Van 2012 tot 2017 was hij bondspresident. Naar aanleiding van zijn zeventigste verjaardag beschreef bondskanselier Angela Merkel hem als een ‘ware docent van de democratie’ en als een ‘advocaat voor vrijheid, democratie en de rechtsstaat’. In zijn in 2012 verschenen boek ‘Vrijheid: Een Pleidooi’ roept Gauck ertoe op, vrijheid en mensenrechten over de hele wereld te verdedigen.

Bondspresident (2012-2017) Joachim Gauck, foto: J. Denzel- S. Kugler J. Denzel- S. Kugler
Bondspresident (2012-2017) Joachim Gauck, foto: J. Denzel- S. Kugler J. Denzel- S. Kugler

Spreker bij de ‘Nooit meer Auschwitz’ Lezing 2020

Joachim Gauck zal op 22 januari 2020 de ‘Nooit meer Auschwitz’ Lezing houden. Het volgende interview is met hem gehouden naar aanleiding van zijn recent verschenen boek ‘Toleranz: einfach schwer’ (2019). Hij pleit in zijn boek voor meer tolerantie, waardoor vrijheid zich kan ontplooien en verschillende meningen geaccepteerd zouden kunnen worden in onze Europese democratieën. Als voormalige DDR-burger weet hij wat het betekent om in een totalitaire staat te leven. Gauck verduidelijkt de betekenis van vrijheid en tolerantie en zet tegelijkertijd uiteen hoe belangrijk het is om degenen te bestrijden die intolerant zijn en de democratische rechten en waarden proberen te ondermijnen.

Waarom vindt u het zo belangrijk om een debat over tolerantie op gang te brengen? En waarom is tolerantie ‘gewoon moeilijk‘?

De democratie als ruimte waarin pluriformiteit en verschil geaccepteerd worden, geeft ook rechten aan degenen wier denkbeelden, ideologieën of religies door grote delen van de maatschappij als bevreemdend of zelfs verkeerd worden ervaren. Het is vaak een enorme opgave om dit te moeten verdragen. Wie tolerantie ontwikkelt, laat zien dat hij de vrijheid heeft om zelfstandig beslissingen te nemen. Het hoeft niet per se zo te zijn dat hij in moeilijk hanteerbare situaties altijd vlucht of zich agressief afwerend opstelt; hij is er niet toe veroordeeld om iedereen die zijn mening niet deelt en die niet aan zijn zijde staat als vijand te beschouwen. Hij kan leren het ‘andere’ te verdragen en er mee om te gaan. Tolerantie helpt te voorkomen dat er al te snel kampen worden gevormd, waarbij groepen zich van elkaar afsluiten en elkaar alleen nog vijandig tegemoet treden.

In 1951 werd uw vader door het Sovjetregime geïnterneerd in een Goelag in Siberië. Had uw familie contact met uw vader tijdens zijn gevangenschap?

Mijn vader werd samen met andere onschuldige mensen gearresteerd en in een geheime procedure door een Sovjet-Russisch militair tribunaal tot tweemaal vijfentwintig jaar dwangarbeid veroordeeld en vervolgens naar Siberië gedeporteerd. In deze gevallen van stalinistische terreur werden de families niet op de hoogte gesteld van wat er met degenen die waren ‘opgehaald’ was gebeurd. Tweeënhalf jaar lang wisten wij niet of onze vader nog leefde of dood was en ook niet waar hij eventueel kon zijn. Pas na Stalins dood werd mijn moeder mondeling geïnformeerd dat hij nog leefde en door de Sovjets was veroordeeld.

Heeft uw vader na zijn terugkeer in 1955 ooit met u over zijn tijd in Russische gevangenschap gesproken?

Mijn vader heeft nooit geheimzinnig gedaan over wat hem is overkomen. Over zijn internering heeft hij gedichten geschreven, die hij na zijn terugkeer in 1955 aan ons voordroeg - en over het onrecht dat hem is aangedaan heeft hij niet gezwegen.

Welke invloed had het lot van uw vader destijds op de keuzes in uw leven?

Door het lot van mijn vader zijn mijn broer, zussen en ik eerder dan gebruikelijk politiek bewust geworden. Het staatssocialisme manifesteerde zich al vroeg als georganiseerd onrecht. Om die reden schaarde ons gezin zich onder degenen die zich van het regime distantieerden. Wij weigerden lid te worden van staatsorganisaties die in het leven waren geroepen voor kinderen en jongeren. Vervolgens traden wij als volwassenen natuurlijk niet toe tot de regerende staatspartij. Een dergelijke houding was niet bevorderlijk voor je carrière in de DDR.

Hoe was de overgang van de DDR naar het herenigde Duitsland voor u?

Ikzelf was al enigszins vertrouwd met het Westen. Voor de bouw van de Muur in 1961 was ik er vaak geweest. Later was het via radio en televisie uit het Westen mogelijk om ten minste een geestelijke verbinding tot stand te brengen. Maar veel van mijn Oost-Duitse landgenoten stelden zich het leven in vrijheid als volkomen zorgeloos voor. Zij hadden zich er geestelijk niet op voorbereid dat na de door hen geëiste snelle hereniging de meeste staatsbedrijven failliet zouden gaan en zijzelf werkloos zouden worden. Op de korte periode van eerste euforie volgde een fase van ontnuchtering en teleurstelling.
Bondspresident (2012-2017) Joachim Gauck, Foto: J. Denzel- S. Kugler
Bondspresident (2012-2017) Joachim Gauck, Foto: J. Denzel- S. Kugler

Nadat u vijftig jaar van uw leven in de DDR had doorgebracht, bent u aan het einde van uw politieke carrière bondspresident van een verenigd Duitsland geworden. Wat heeft u in dit ambt het meest gewaardeerd?

Het mooiste voor mij was het feit dat ik president van een vredig en echt democratisch land mocht zijn, waar de rechtsstaat gewaarborgd was. Mijn land was fundamenteel anders dan het Duitsland van mijn vader en grootvaders en anders dan de dictatuur, waarin ik vijf decennia had geleefd. Het meest waardeerde ik dat er - met name in het Westen - zo’n levendige en pluriforme burgermaatschappij bestaat. Het land is doortrokken van netwerken van actieve, vrijwillig opererende mannen en vrouwen. Als bondspresident vond ik het heel belangrijk om het zelfvertrouwen van de mensen te versterken en Duitsland eraan te herinneren dat het zoveel mogelijk ook internationaal zijn verantwoordelijkheid moet nemen.

Er is sprake van een groeiende kloof tussen conservatieve krachten die graag alles bij het oude willen laten in de samenleving en progressieve krachten zoals voorstanders van globalisering en vernieuwing. Hoe kunnen onze politici bruggen bouwen om de kloof tussen deze verschillende levenswijzen en overtuigingen te dichten? 

Dit fenomeen is in de westerse landen en in de Verenigde Staten de laatste jaren zeer sterk waargenomen en besproken. Ik heb in mijn boek ‘Toleranz - einfach schwer’ (Tolerantie - gewoon moeilijk) mijn zienswijze hierover gegeven. Alleen als wij een breder tolerantiebegrip accepteren en de politieke, culturele en religieuze pluriformiteit niet voortdurend als een gevaar typeren, zullen wij een toekomst hebben als open maatschappij die verschillen toelaat. Hierbij moet niet ieder verschil geaccepteerd worden; sommige houdingen en doctrines moeten zelfs bestreden worden. Maar ook zo’n strijd kan nog in het kader van de tolerantie worden gevoerd - als strijdbare tolerantie. Pas als de ander uit haat handelt, de wet overtreedt, mensen veracht, is duidelijke intolerantie legitiem.

Zelfs in de meest welvarende en voorbeeldige democratieën in Europa hebben conservatieve partijen toch ook in de laatste tien jaar aan invloed gewonnen. Hoe verklaart u deze ontwikkeling?

Sociale problemen vormen duidelijk niet de oorzaak. Juist in voorbeeldige democratieën als de Scandinavische landen, Zwitserland en Nederland zijn dergelijke partijen succesvol. Het zijn culturele factoren die tot deze ontwikkeling hebben geleid. Volgens recent wetenschappelijk onderzoek is in Europa circa 33 procent van de bevolking (in de Verenigde Staten 44 procent) in wezen conservatief georiënteerd. Het zijn mensen die sceptisch staan tegenover iedere grote verandering, die veiligheid belangrijker vinden dan vrijheid, die een krachtige leiding waarderen en kritisch staan tegenover de door technologie vormgegeven moderne wereld. De moderne tijd ervaren zij als bedreigend. Deze houding is niet meteen kwalijk of slecht. Er kan een positief, op behoud van waarden gericht engagement uit voortkomen – maar het kan ook leiden tot negatief, antidemocratisch-reactionair gedachtegoed. Populisten maken gebruik van de vrees die deze bevolkingsgroep ervaart voor het verlies van de eigen cultuur en hiermee winnen zij aan politieke invloed. Hun succes zal minder worden als de progressieve bevolkingsgroepen zodanig vorm geven aan de vooruitgang, globalisering en modernisering dat de conservatieve groepen niet hoeven te vrezen dat zij de geboortegrond waar zij zich geworteld voelen en hun nationale en culturele verworvenheden moeten opgeven.

Hoe kunt u een dialoog voeren met diep conservatieve mensen die niet naar andere meningen luisteren en die geen deel willen uitmaken van een moderne maatschappij?

In een open democratische maatschappij zal er altijd over meningen worden getwist. Kortzichtige mensen en groepen zijn er in alle politieke kampen. Daarnaast zijn er in alle milieus mensen die open staan voor argumenten. Aanhangers van linkse, rechtse of andere dogma’s neigen tot minachting van het debat en van een discussiecultuur, zij vaardigen liever decreten uit. Het is een verworvenheid van de Verlichting om te erkennen dat mensen de rede kunnen gebruiken en dat zij zich kunnen openstellen voor redelijke argumenten. Daarom moet er vasthoudend worden gezocht naar degenen met wie men in gesprek en in debat kan gaan. Vrijheid moet steeds weer bevochten worden. Als er aan de andere kant pure intolerantie wordt gepraktiseerd, zal ook de meest tolerante mens met intolerantie moeten antwoorden. Tolerante mensen verdedigen zich, daarom strijden zij serieus, maar in het bewustzijn dat bij het verdedigen van de democratie in laatste instantie ook eigen intolerantie hoort.

Als beheerder van de Stasi-archieven van 1990-2000 weet u hoe ver de Oost-Duitse geheime politie is gegaan qua overheidscontrole. Moderne technologie is enerzijds noodzakelijk voor de bescherming van onze vrijheid, ze kan zich anderzijds ook ontwikkelen tot een ‘gedachtenpolitie’. Wanneer wordt hier de grens overschreden? 

Wie de waardigheid, de autonomie en de mensenrechten minacht, zal op iedere denkbare manier zijn macht willen veilig stellen. Daarom bieden de nieuwe technologische middelen ongekende mogelijkheden aan despoten en dictators. De ontwikkeling in China, waar naar een allesomvattende controle van de bevolking wordt gestreefd, is een reden tot grote zorg en laat zien waar dit proces toe kan leiden.

De ‘Nooit meer Auschwitz’ Lezing vindt kort voor 27 januari plaats, de herdenkingsdag van de bevrijding van Auschwitz door het Rode Leger. Wat zijn uw gedachten bij deze herdenkingsdag? 

Wij gedenken gezamenlijk de misdrijven, de schuld en dat men zich onttrokken heeft aan het afleggen van rekenschap, niet alleen maar omdat we met het verleden verbonden willen blijven. Wij zijn niet verslaafd aan het verleden, maar wij zien aan verkeerd geleefde levens hoe belangrijk het is voor het heden en de toekomst om de waardigheid en de rechten van álle mensen te verdedigen.
Bondspresident Joachim Gauck en Koningin Beatrix bij het Bevrijdingsconcert 2012 in Amsterdam. Foto: Wolfgang Kumm
Bondspresident Joachim Gauck en Koningin Beatrix bij het Bevrijdingsconcert 2012 in Amsterdam. Foto: Wolfgang Kumm

In 2012 nodigde onze Koningin Beatrix voor het eerst een Duitse bondspresident uit om op Bevrijdingsdag de Nationale Bevrijdings-toespraak te houden. Welke herinneringen heeft u hieraan?

Het was een grootmoedige, prachtige uitnodiging die ik van Koningin Beatrix ontving; een geschenk aan mij en aan Duitsland, aan dít Duitsland. Ik werd met veel warmte ontvangen. Als vriend van de vrijheid mocht ik een vrijheidsfeest vieren met degenen die waren bevrijd - wat een mooie Europese dag! En wat onvergetelijk was: hoe vriendelijk en warm ik werd ontvangen, zelfs door overlevenden die in Duitse concentratiekampen waren mishandeld.
Bondspresident (2012-2017) Joachim Gauck, Foto: J. Denzel- S. Kugler
Bondspresident (2012-2017) Joachim Gauck, Foto: J. Denzel- S. Kugler

U heeft een pleidooi gehouden voor medeleven met vluchtelingen, maar u heeft ook gezegd: ‘Ons hart is groot, maar onze mogelijkheden zijn eindig.’ Wat betekent ‘eindig‘ hier?

Daar moet in iedere maatschappij open over onderhandeld worden. Iedereen weet dat Europa niet de eindbestemming van alle vervolgden en armen van de wereld kan zijn. Maar menslievende mensen zullen altijd willen helpen. De hulpvaardige, de overbevreesde en de hardvochtige mensen bevolken gezamenlijk onze maatschappijen. Humane politiek kan alleen vorm krijgen wanneer er meerderheden in de landen zijn die dat ook willen. Het is duidelijk dat wij in Europa niet aan het einde van onze mogelijkheden zijn aanbeland. Maar het is ook duidelijk dat er over de aard en de omvang van migratie en instroom gesproken en besloten moet worden.

Wat geeft u hoop voor de toekomst van Europa met betrekking tot immigratie, tolerantie en de universele geldigheid van mensenrechten?

Ik bekijk de huidige ontwikkeling zeker met bezorgdheid. Aan de andere kant heb ik gedurende mijn leven de ondergang van bijzonder machtige dictaturen gezien. Men moet erin geloven dat ‘het betere’ ook werkelijkheid kan worden. De geschiedenis van de democratie toont aan dat het mogelijk is om dicht bij waarheden te komen, compromissen te vinden en zichtbare vooruitgang te boeken - dankzij tolerantie. Iedere bewuste democraat die dit speelveld van mogelijkheden wil beschermen, moet echter, als hij met overtuiging ja zegt tegen tolerantie, tegelijkertijd vastbesloten ja zeggen tegen intolerantie, namelijk wanneer vrijheid en tolerantie gevaar lopen en vernietigd dreigen te worden. Tolerant zijn en verdedigen horen bij elkaar. Wij willen het juiste verdedigen, de zekerheid dat het waard is om te verdedigen wat alle mensen in gelijke mate toekomt: menselijke waardigheid, lichamelijke en geestelijke integriteit, vrijheid en recht. Het zal altijd weer lonend zijn om daarvoor te strijden met verantwoordelijkheidsgevoel, met moed en - mét strijdbare tolerantie.

Interview: Ellen Lock, SVB/PUR-cliëntenblad Aanspraak December 2019