Na de bevrijding wilde ik bij mijn onderduikouders blijven

‘Mijn naam is Ben Benninga. Ik ben geboren op 31 maart 1934 in een Joodse familie in Enschede. Mijn ouders, mijn zus Jetty en ik danken ons leven aan de heldhaftige, moedige verzetsdaden van mij destijds onbekende Nederlanders. Zij hebben ons gezin tijdens de Tweede Wereldoorlog met gevaar voor eigen leven gered. Ik praat zelden over deze achter ons liggende periode, tot mijn tachtigste zelfs niet met mijn kinderen. Nu ik bijna 92 jaar ben, vind ik het belangrijk dat ik er nog van kan getuigen. Daarom geef ik lezingen op basisscholen. Zodra ik daar mijn onderduikverhaal vertel, kun je een speld horen vallen.’

‘Mijn vader, Bram Benninga (1903), was vertegenwoordiger bij een Joodse textielgrossier in Amsterdam. Hij ontmoette mijn moeder, Klara Cohen (1905), via zijn werk. Zij was verkoopster in een stoffenzaak, waarvoor hij leverancier was. Ze zijn in 1929 getrouwd. Mijn zus Jetty werd geboren op 20 januari 1930. Na een aantal jaren wilde mijn vader zijn eigen zaak opbouwen. In 1938 begon hij aan de bouw van een vrijstaand huis aan de Varviksingel in Enschede, maar de bouwkosten vielen duurder uit. Hij vroeg zijn vader, een kleine bakker, om hulp. Geld had mijn grootvader niet, wel enkele gouden dukaten, die hij aan mijn vader leende. Na de Kristallnacht op 9 november 1938 kwam mijn moeders Joodse familie Hagendorn op de vlucht uit nazi-Duitsland naar Nederland. Ze logeerden bij ons voordat zij naar Amerika emigreerden. Ze vertelden ons over de Jodenvervolging in Duitsland. Mijn ouders overwogen toen ook even om te emigreren, maar konden dit niet doen vanwege de dure bouw van ons nieuwe huis. 

Toen op 10 mei 1940 de oorlog met Duitsland begon, waren mijn zus Jetty 10 en ik 6 jaar oud. Een dag eerder waren mijn ouders met hun beste vrienden teruggekomen uit Zuid-Frankrijk. Zij hadden een dochter en een zoon van onze leeftijd. Zijn vriend Louis stelde mijn vader voor: “Bram, wij hebben een aanbod gekregen om naar Zwitserland te vluchten. Aangezien we alles samendoen, zou ik willen dat jullie met ons meegaan. Het kost veel geld, 5.000 gulden per persoon.” Mijn vader overlegde met mijn moeder en die adviseerde: “Daar hebben we het geld niet voor en je moet je vader nog terugbetalen voor het huis.” Dus mijn vader antwoordde: “Louis, dit is onze geldsituatie, dus jullie moeten maar vertrekken zonder ons!” Het leven hangt soms van toevalligheden aan elkaar. Na de oorlog hoorden we namelijk dat hun contactpersoon hen bij de Zwitserse grens had overgeleverd aan de Duitsers. In juni 1943 zijn de moeder en hun kinderen vergast in Auschwitz en de vader in juli 1944.’

‘In de zomer van 1941 pleegde het verzet in Enschede en omgeving sabotage, zoals het doorsnijden van militaire telefoonkabels van de Duitse inlichtingendienst. De Duitsers gaven de daders 14 dagen de tijd om zich te melden. Daar gaf niemand gehoor aan. Daarop volgden represailles. Op 13, 14 en 15 september 1941 vond er in Twente een razzia plaats. In Enschede en omgeving werden 105 Joodse mannen opgepakt. Op 16 september werden allen naar concentratiekamp Mauthausen in Oostenrijk gedeporteerd. Niet één overleefde deze hel. Het was de derde grote razzia in Nederland, na de razzia’s in Amsterdam van februari en juni 1941. Toen tijdens deze Twentse razzia ‘s nachts in onze straat mensen werden opgepakt, kreeg mijn vader een telefoontje van een buurman: “Wegwezen, want over enkele minuten komen ze met overvalwagens aan de deur!” Vader vertrok snel op de fiets. Enkele minuten later bonkten ze met geweerkolven op onze voordeur. Eén van de Duitse officieren rende de trap op en onderzocht het huis. Hij zag het beslapen tweepersoonsbed en vroeg mijn moeder: “Waar is hij?” Ze antwoordde: “Mijn man is in Frankrijk voor zaken en mijn dochter sliep hier, want die voelde zich niet lekker.” We wisten zes weken lang niet waar mijn vader was.’

‘We kwamen terecht bij dominee Buenk en zijn vrouw in Veessen, een dorp in Gelderland met zo’n 750 inwoners. Op 30 meter van het oude parochiehuis waarin zij woonden, stond de kerk naast de begraafplaats. Mijn zus, die blond haar had, en mijn neef mochten naar school. Ik had met mijn gitzwarte haren een Joodse uitstraling en moest thuisblijven. Aan de voorkant van het parochiehuis was een kleine groentetuin omgeven door een hoge heg. Een uur per dag mocht ik achter die heg de vriendelijke tuinman helpen met het planten van bonen en aardbeien. Na één week werd mijn zus ondergebracht in Zwolle, bij de twee ongetrouwde zussen Klaver en mijn neef ging naar het dorp Vorchten, 5 kilometer verderop, bij dominee Frederikse. We namen afscheid en zagen elkaar pas weer na 3 jaar en 2 maanden.’

‘Vanaf 1943 kwam ik bij de boerenfamilie Oostendorp in Villa Annie in Schoonheeten, bij Raalte. Hun zoon Dirk was 4 jaar ouder dan ik. Ze beschermden mij meer dan hun eigen zoon uit vrees dat mij iets zou overkomen. Mijn leven werd diep beïnvloed door deze dappere mensen, die hun leven riskeerden voor mij. In de eerste week brachten ze me naar school, maar het schoolhoofd bleek een NSB’er te zijn. Dus voortaan werkte ik mee op de boerderij. ’s Nachts stond ik om 4 uur op om samen met Tante Stiene en Oom Jan de koeien te melken en de paarden, varkens en kippen te voeren. Voor en na de maaltijd werd er gebeden en uit het Oude Testament gelezen. Nooit hebben ze mij hun geloof opgedrongen, want ik nam hun gewoontes graag over. Iedere zaterdagmorgen kleurde Tante Stiene mijn zwarte haar rood met een tandenborstel met waterstofperoxide. Ik had het zo fijn bij Tante Stiene en Oom Jan Oostendorp, dat de herinneringen aan mijn ouders verdwenen.’

‘Het gevaar was nog niet geweken. Naast ons woonde de boerenfamilie Ten Broeke. Hun schoonzoon wilde mij verraden voor het zogeheten ‘kopgeld’ dat de Duitsers betaalden voor iedere opgepakte Jood: 7,50 gulden. Als hij mij zou verraden, pakten de Duitsers ook de onderduikverleners, Stiene en Jan Oostendorp, op. Daarover kreeg het echtpaar Ten Broeke ruzie met de schoonzoon. Voor mijn veiligheid bracht Oom Jan mij naar een dominee in Apeldoorn. Deze dominee gaf me ’s avonds een lift naar een busstation en hij zei tegen de buschauffeur: “Na 2 uur rijden zet je de jongeman af bij de eerste dorpshalte. Daar haalt een grote man met een zwarte bolhoed en lange jas hem op.” Toen ik uitstapte, gaf die man mij zwijgend een hand en we liepen over de heide naar zijn kleine huis met een rieten dak. Hij bracht me naar boven, naar een kleine kamer, waar ik drie weken huilde van heimwee naar Tante Stiene en Oom Jan. Nadat de ruzie tussen de familie Ten Broeke en de schoonzoon was gesust, verbleef ik de rest van de twee jaar en acht maanden bij mijn meest geliefde onderduikfamilie.’

‘Op 11 april 1945 werden we bevrijd in Raalte. De Canadezen reden langs ons huis in tanks met daarbovenop zittende Duitse gevangenen met vastgebonden handen op de rug. Mijn ouders zaten ondergedoken op een zolder in Boekelo op een kamertje van 2 bij 3 meter. Via een zolderluik kregen ze te eten en wisselden ze de toiletemmer. Zij konden niet naar buiten. Ze lazen er boeken en deden kaartspelletjes. Na ruim 3 jaar konden mijn ouders niet wachten om mij te zien. Na de bevrijding in Boekelo kwamen mijn ouders mij ophalen. Zij fietsten zo’n 60 kilometer, zelfs langs plaatsen waar nog gevochten werd, zoals op de Holterberg bij Nijverdal. Zij waren blij om me te zien, maar ze waren mentaal gebroken. Tijdens de oorlog had mijn moeder een galblaasoperatie ondergaan. Ze zag er bleek en zwak uit. Ik herkende mijn ouders niet en wilde niet met hen mee. 

Ik wilde bij mijn oorlogsouders blijven, die lieve Oom Jan en Tante Stiene. Zij namen in tranen afscheid van mij, hun pleegzoon die zij jarenlang hadden beschermd. Zij hadden mijn leven gered. Ik herinnerde me alleen nog dat mijn vader kaal was, maar het duurde een jaar voordat ik aannam dat die vreemde vrouw werkelijk mijn moeder was. Ik was volledig bekeerd tot het protestantisme en ik bad een jaar lang met gevouwen handen en gesloten ogen voor en na de maaltijden. Mijn ouders lieten mij altijd mijn gang gaan, maar onze ouder-kindrelatie werd nooit meer zoals die had moeten zijn.’